Tłuszcz mleczny co to jest i gdzie można go znaleźć?

Tłuszcz mleczny to frakcja tłuszczowa mleka zwierząt, wyróżniająca się unikalnym składem i doskonałą strawnością. Stanowi źródło energii oraz szeregu bioaktywnych komponentów charakteryzujących się działaniem prozdrowotnym. Występuje przede wszystkim w mleku krowim, kozim oraz w produktach mlecznych, a także w postaci wysoko skoncentrowanej jako bezwodny tłuszcz mleczny (AMF). Poznaj szczegółowo, czym dokładnie jest tłuszcz mleczny i gdzie można go znaleźć w diecie człowieka.

Definicja i kluczowe właściwości tłuszczu mlecznego

Tłuszcz mleczny to naturalna emulsja kuleczek tłuszczowych w mleku. Rdzeń tych kuleczek stanowią triacyloglicerole, z których tłuszcz mleczny składa się w 97-98%. Unikalnym elementem tej frakcji jest ogromna różnorodność kwasów tłuszczowych – wykryto ich około 400 typów, a 25% stanowią krótko- i średniołańcuchowe kwasy tłuszczowe, niedostępne w tej formie w innych tłuszczach pochodzenia zwierzęcego lub roślinnego [1][3][7].

Mleczny tłuszcz charakteryzuje się niezwykle wysoką strawnością – aż 97-99% – dzięki mikrostrukturze kuleczek tłuszczowych, które rozpraszają się w wodnym środowisku mleka. Biodostępność tłuszczu mlecznego nie wymaga wcześniejszej hydrolizy, co ułatwia jego przyswajanie już w przewodzie pokarmowym [1][2][7].

Energia dostarczana z tłuszczu mlecznego wynosi około 9 kcal na każdy gram, co jest dwukrotnie wyższą wartością w porównaniu do glukozy. Zarówno w mleku krowim, jak i kozim, tłuszcz ten jest ważnym źródłem witamin i przeciwutleniaczy: witaminy A w ilości 6–20 μg/g oraz β-karotenu od 2 do 10 μg/g tłuszczu mlecznego [1][6].

Gdzie występuje i jak go rozpoznać?

Tłuszcz mleczny jest obecny naturalnie w mleku krowim, kozim oraz produktach mlecznych takich jak masło czy śmietanka. W tych produktach przyjmuje postać rozproszonych kuleczek tłuszczowych otoczonych błoną MFGM (Milk Fat Globule Membrane), odpowiadającą za wsparcie rozwoju i ochronę bioaktywnych związków [1][4].

W przemyśle spożywczym spotyka się także bezwodny tłuszcz mleczny (AMF) – jest to zawiesina niemal całkowicie pozbawiona wody i substancji stałych z mleka, o zawartości tłuszczu przekraczającej 99,8%, podczas gdy tradycyjne masło zawiera go 80–82% [4].

Główne bioaktywne składniki tłuszczu mlecznego

Tłuszcz mleczny wyróżnia się wysoką zawartością prozdrowotnych kwasów tłuszczowych, takich jak krótkołańcuchowe kwasy masłowy, propionowy i octowy, jak również nienasycony kwas oleinowy (omega-9), kwas wakcenowy oraz CLA – sprzężony kwas linolowy [2][7].

Jako jedyny tłuszcz naturalny, tłuszcz mleczny dostarcza znacznej ilości CLA (2–7% puli kwasów tłuszczowych) oraz VA (kwasu wakcenowego, 1,5–7%), które wykazują działanie antynowotworowe i antymiażdżycowe. Dodatkowo obecność fosfolipidów, glikolipidów, witaminy D, α-tokoferolu czy koenzymu Q10 sprawia, że stanowi on cenne wsparcie dla zdrowia [2][3][5][7].

Zawartość tych składników zależna jest między innymi od sposobu żywienia zwierząt mlecznych, co wpływa szczególnie na poziom witamin i kwasów nienasyconych obecnych w tłuszczu [1][2][5].

Mechanizmy przyswajania i efekty zdrowotne

Podczas trawienia, dzięki swojej strukturze, tłuszcz mleczny wchłaniany jest w postaci kuleczek tłuszczowych, które trafiają bezpośrednio do układu limfatycznego. Obecność dużej ilości krótko- i średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych przyspiesza ich utlenianie w procesie β-oksydacji, wspierając układ pokarmowy, szczególnie komórki jelit. Pozyskana energia z tych kwasów nie przekształca się łatwo w tkankę tłuszczową, ograniczając ryzyko otyłości [1][2][7].

Niektóre składniki tłuszczu mlecznego, takie jak CLA i VA, blokują syntezę cholesterolu oraz triglicerydów, obniżają poziom LDL, zmniejszają lepkość krwi i hamują działanie enzymów odpowiedzialnych za rozwój nowotworów i zmian miażdżycowych [2][5][7]. Działają również immunostymulująco poprzez wpływ na limfocyty i makrofagi, a także jako antyoksydanty chroniące komórki przed uszkodzeniem [2][3][7].

Tłuszcz mleczny działa w synergii z innymi mikroskładnikami mleka: wapniem, magnezem i żelazem, wpływając korzystnie na gospodarkę mineralną organizmu [1][2][5].

Mleko kozie a krowie: różnice w składzie tłuszczu mlecznego

Mleko kozie zawiera wyraźnie wyższy poziom średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych (MCT) niż mleko krowie, co jeszcze bardziej podnosi jego strawność i biodostępność. Dzięki obecności składników takich jak MFGM i wyższej ilości MCT, mleko kozie częściej wykorzystywane jest jako podstawowy składnik mleka modyfikowanego dla niemowląt [5].

Wysokie stężenie MCT i bioaktywnych kwasów tłuszczowych w mleku kozim sprzyja także szybkiemu dostarczeniu energii, co jest istotne w diecie niemowląt oraz osób wymagających łatwo przyswajalnych źródeł tłuszczu. Struktura tłuszczu koziego przyczynia się również do niższej częstości występowania alergii na białka mleka [5][7].

Tłuszcz mleczny – trendy i badania

Rosnące zainteresowanie tłuszczem mlecznym wynika z licznych badań wykazujących jego szerokie właściwości prozdrowotne, takie jak wpływ na odporność, działanie antynowotworowe, antyoksydacyjne oraz immunostymulujące. Akcentowana jest także jego rola we wspomaganiu leczenia i profilaktyce chorób cywilizacyjnych [2][3][5].

Aktualne trendy obejmują także zwiększone wykorzystanie składników tłuszczu mlecznego w żywieniu dzieci i niemowląt, zwłaszcza w produktach na bazie mleka koziego. Prowadzone są też intensywne badania nad rolą CLA i VA w prewencji chorób, co wskazuje na nieprzerwaną aktualność tłuszczu mlecznego w dietetyce oraz przemyśle spożywczym [2][3][7].

Podsumowanie

Tłuszcz mleczny to wyjątkowa frakcja obecna w mleku i przetworach mlecznych, wyróżniająca się wysoką strawnością, szerokim zakresem korzystnych kwasów tłuszczowych oraz dużą zawartością witamin i składników antyoksydacyjnych. Dostarcza skoncentrowanej energii, wspomaga rozwój, wpływa na układ odpornościowy i minimalizuje ryzyko niektórych chorób. Kluczowe komponenty takie jak CLA, VA, witamina A czy unikalne emulsje MFGM czynią z tłuszczu mlecznego cenny składnik codziennej diety [1][2][3][4][5][6][7].

Źródła:

1. https://www.spozywczetechnologie.pl/mleko/produkcja/451/charakterystyka-tluszczu-mlecznego
2. https://biotechnologia.pl/farmacja/nutraceutyczne-wlasciwosci-mleka-i-tluszczu-mlekowego,21893
3. https://wz.iz.edu.pl/files/WZ_2009_2_art03.pdf
4. https://agrocomplex.com.pl/pl/blog/skladniki-odzywcze/bezwodny-tluszcz-mleczny-tajna-bron-cukiernika/
5. https://czytajsklad.com/tluszcz-mleczny-i-jego-dobroczynny-wplyw-na-sklad-mleka-modyfikowanego/
6. https://www.portalmleczarski.pl/wp-content/uploads/2017/08/broszura_MASLO.pdf
7. https://phmd.hirszfeld.pl/nieparzyste-i-rozgalezione-kwasy-tluszczowe-w-tluszczu-mlecznym-charakterystyka-i-wlasciwosci-prozdrowotne/