Najkrócej: nikiel jest obecny w glebie, wodzie, powietrzu, żywności oraz w licznych wyrobach metalowych używanych na co dzień, więc niemal każdy ma z nim stały kontakt [2][3][1][5][8]. To także jeden z najczęstszych alergenów kontaktowych, a objawy może wywoływać zarówno kontakt ze skórą, jak i spożycie u osób nadwrażliwych [2][7]. Szacuje się, że uczulenie na nikiel dotyczy około 13% populacji [1]. Dieta całkowicie bezniklowa nie jest możliwa, ale ograniczenie produktów o wysokiej zawartości tego metalu pozwala istotnie zmniejszyć dzienną podaż [3].
Co to jest nikiel i dlaczego występuje tak powszechnie?
Nikiel to metal i pierwiastek śladowy, który naturalnie występuje w środowisku oraz w wielu produktach przemysłowych [2][3]. Z uwagi na odporność korozyjną i właściwości mechaniczne jest szeroko stosowany w stopach metali, w tym w stali nierdzewnej i materiałach o podwyższonej odporności na korozję [8].
W praktyce kontakt człowieka z niklem zachodzi głównie na dwa sposoby. Po pierwsze jako ekspozycja kontaktowa, gdy skóra dotyka przedmiotów zawierających metalowe elementy uwalniające jony niklu [1][5][7]. Po drugie jako ekspozycja pokarmowa, gdy nikiel trafia do organizmu z żywnością i napojami, zwłaszcza gdy jadłospis jest bogaty w produkty roślinne i przetworzone [2][3][6]. U osób uczulonych metal może uruchamiać reakcję immunologiczną, która nasila się po kontakcie ze skórą i może także wystąpić po spożyciu [5][2][7].
Gdzie w środowisku występuje nikiel?
Nikiel jest składnikiem środowiska naturalnego i występuje w glebie, wodzie oraz powietrzu [2][3]. W glebach opisywany jest szeroki zakres stężeń 3-1000 mg Ni/kg, wynikający z lokalnych uwarunkowań geochemicznych i antropogenicznych [3]. W wodzie pitnej notuje się zwykle 2-10 µg Ni/dm3, co może zasilać całkowitą ekspozycję dobową [3]. W powietrzu atmosferycznym raportowane są poziomy rzędu 0,1-3 ng w ujęciu jednostkowym wskazanym w materiale źródłowym [3].
Znaczenie mają też zasoby wody użytkowej, ponieważ nikiel może pojawiać się w wodzie wodociągowej i gruntowej, zwiększając ekspozycję środowiskową i domową [5][6][7].
Co zawiera nikiel w domu i miejscu pracy?
W otoczeniu domowym i użytkowym nikiel występuje w licznych elementach z metalu oraz w materiałach konstrukcyjnych. Do typowych nośników należą biżuteria, monety, baterie, klamki, armatura, naczynia kuchenne, guziki, klamry pasków, klucze oraz inne detale okuć i wyposażenia [1][5][7]. Często jest składnikiem stopów, zwłaszcza stali nierdzewnej oraz materiałów projektowanych pod kątem odporności na korozję, co dodatkowo utrwala jego obecność w asortymencie domowym i technicznym [8].
W warunkach kuchennych nikiel może przechodzić do żywności w trakcie gotowania i przechowywania, gdy metalowe naczynia i powierzchnie mają kontakt z potrawami, co tworzy dodatkowy kanał narażenia dietetycznego [5]. Również rodzaj i jakość wody używanej w gospodarstwie domowym może wpływać na łączną ekspozycję na nikiel [7][5].
Kontaktową ekspozycję mogą też modyfikować kosmetyki i wyroby oznaczane jako testowane na zawartość metali. Oznaczenia typu testowany na nikiel odnoszą się do kontroli niskich poziomów, nie zaś do całkowitego braku pierwiastka [9].
Co zawiera nikiel w żywności i napojach?
W żywności szczególnie wysokie zawartości niklu opisuje się w kakao i produktach kakaowych, herbacie, kawie, roślinach strączkowych, pełnych ziarnach zbóż, orzechach, nasionach oraz w rybach i owocach morza [2][3][4][6]. Do grup żywności i napojów często wymienianych jako wysokoniklowe należą również produkty z puszek, piwo oraz czerwone wino [3][4][6]. W materiałach źródłowych podkreślono także wysoką zawartość w kakao, orzechach nerkowca, soi, owsiance i gryce [2].
W szerzej rozumianej diecie do żywności i napojów, w których może występować nikiel, zaliczane są między innymi kakao, czekolada, herbata, kawa, konserwy rybne, pomidory, soja, soczewica, groch, orzechy, suszone owoce oraz czerwone wino [1][2][3][4][5][6]. Wysokie spożycie produktów roślinnych, pełnoziarnistych i kakaowych zwykle koreluje z większą dzienną podażą niklu [2][3][9].
Jak nikiel oddziałuje na osoby z nadwrażliwością?
Nikiel jest jednym z najczęstszych alergenów kontaktowych i może wywoływać reakcje skórne po kontakcie ze skórą oraz objawy po spożyciu u osób nadwrażliwych [2][7]. Mechanizmem jest odpowiedź immunologiczna, która uruchamia się po ekspozycji na jony niklu, dlatego ograniczenie kontaktu z uwalniającymi metal powierzchniami ma znaczenie praktyczne [5]. Ze względu na szerokie rozpowszechnienie pierwiastka w środowisku i produktach konsumenckich odsetek osób uczulonych jest wysoki i szacowany na około 13% [1].
U wrażliwych konsumentów objawy mogą nasilać się nie tylko po kontakcie skórnym, ale również po przyjęciu niklu wraz z jedzeniem i napojami, zwłaszcza gdy jadłospis zawiera wiele grup żywności o potencjalnie większej zawartości metalu [2][7][3].
Czy da się ograniczyć ekspozycję na nikiel bez rezygnacji z normalnego życia?
Dieta całkowicie wolna od niklu nie jest możliwa, ponieważ pierwiastek naturalnie występuje w środowisku i przenika do łańcucha żywnościowego [3]. Można jednak ograniczać dzienną podaż poprzez redukcję produktów o wysokiej zawartości, w tym kakao i jego przetworów, strączków, pełnych ziaren zbóż, orzechów, nasion oraz wybranych napojów [2][3][4][6]. Dodatkowo mniejszą zawartość niklu częściej notuje się w mięsie, drobiu, nabiale, jajach i części warzyw, co bywa wykorzystywane przy planowaniu jadłospisów osób nadwrażliwych [3][4].
W otoczeniu domowym znaczenie ma kontrola kontaktu skóry z przedmiotami uwalniającymi nikiel, w tym elementami wyposażenia i wyrobami noszonymi na ciele [1][5][7]. Na całkowitą ekspozycję wpływa także woda wodociągowa i gruntowa, dlatego jej jakość stanowi ważny komponent narażenia [5][6][7]. W kuchni należy pamiętać, że metalowe naczynia mogą przekazywać do potraw jony niklu, co zwiększa ekspozycję dietetyczną [5]. Przy planowaniu diety warto mieć na uwadze, że im większy udział produktów roślinnych, pełnoziarnistych i kakao, tym zazwyczaj wyższe ryzyko większej podaży metalu [2][3][9].
Gdzie można go znaleźć na co dzień?
Gdzie można go znaleźć najczęściej w życiu codziennym pod kątem kontaktu skóry i użytkowania? W przedmiotach codziennego użytku zawierających metalowe komponenty, a także w asortymencie kuchennym i elementach wyposażenia mieszkań oraz miejsc publicznych [1][5][7][8]. Na poziomie żywności i napojów źródłem są liczne grupy produktów o naturalnie wyższej zawartości niklu lub narażone na jego migrację w procesie technologii i przechowywania, w tym w opakowaniach metalowych [2][3][4][6]. Obecność w środowisku, to znaczy w glebie, wodzie i powietrzu, domyka obraz wszechobecności pierwiastka [2][3].
Co zawiera nikiel i co to oznacza dla wyborów konsumenckich?
Co zawiera nikiel w ujęciu praktycznym obejmuje kategorie żywności wysokoniklowej, metalowe elementy odzieży i wyposażenia, stopy techniczne oraz wodę użytkową, co razem tworzy łączną pulę ekspozycji człowieka [2][3][1][5][6][7][8]. Dla konsumenta oznacza to potrzebę świadomego wyboru produktów i kontrolowania kontaktu ze źródłami metalu, szczególnie jeśli występuje nadwrażliwość skórna lub pokarmowa [2][7]. Ponieważ dieta całkowicie bezniklowa nie jest możliwa, praktyczne podejście polega na ograniczaniu głównych nośników i równoważeniu jadłospisu grupami o mniejszej zawartości metalu [3][4].
Podsumowanie: gdzie jest nikiel i jak o nim myśleć w codziennym życiu?
Nikiel jest wszechobecny w środowisku, produktach spożywczych i wyrobach metalowych, a jego kontaktowe i pokarmowe narażenie jest powszechne [2][3][1][5][8]. Jako częsty alergen może wywoływać reakcje skórne i objawy po spożyciu u osób nadwrażliwych, co przy wysokim rozpowszechnieniu uczulenia wymaga czujności i zarządzania źródłami ekspozycji [2][7][1]. Zasadne jest ograniczanie grup żywności i kontaktów materiałowych o wyższej zawartości niklu, pamiętając o wpływie wody, naczyń i sposobu przetwarzania żywności [3][5][6][7].
Źródła:
[1] https://dimedic.eu/wiedza/uczulenie-na-nikiel-objawy-w-czym-jest-czego-unikac
[2] https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/uczulenie-na-nikiel-objawy-diagnostyka-i-leczenie-alergii/
[3] https://www.mp.pl/pacjent/dieta/lista/85664,dieta-dla-osob-z-nadwrazliwoscia-na-nikiel
[4] https://holsamed.pl/alergia-pokarmowa-na-nikiel-co-jesc-a-czego-unikac/
[5] https://receptomat.pl/post/an/alergia-uczulenie-na-nikiel
[6] https://www.su.krakow.pl/repozytorium-plikow/strefa-pacjenta/zalecenia-po-hospitalizacji/57-ds-21-dieta-w-alergii-na-nikiel/file
[7] https://diag.pl/pacjent/artykuly/uczulenie-na-nikiel-czy-dotyczy-tez-ciebie-sprawdz/
[8] https://www.stellmet.pl/nikiel-gdzie-wystepuje/
[9] https://www.ecco-verde.pl/info/beauty-blog/testowany-na-nikiel-w-kosmetykach-naturalnych-co-to-znaczy
Zdrowe-Kalorie.pl – portal o odżywianiu dla ludzi, którzy nie mają czasu na komplikacje. Proste przepisy, sprawdzone porady i konkretna wiedza o tym, jak jeść lepiej bez wyrzeczeń i diet-karuzel.