Tłuszcz palmowy czy jest szkodliwy dla zdrowia?

Tłuszcz palmowy w naturalnej postaci nie jest jednoznacznie szkodliwy dla zdrowia, a jego wpływ zależy głównie od ilości, formy technologicznej oraz całego kontekstu diety [5]. Głównym problemem jest nadmiar nasyconych kwasów tłuszczowych i obecność tłuszczów trans w produktach z utwardzonym olejem palmowym, co wiąże się ze wzrostem ryzyka zaburzeń lipidowych i chorób sercowo naczyniowych [3][4][6]. Jednocześnie naturalny, nieutwardzony olej palmowy bywa neutralny, a nawet korzystny w ograniczonych ilościach, zwłaszcza gdy zastępuje tłuszcze trans i nie dominuje w diecie [1][2][5].

Czym jest olej palmowy i jaki ma skład?

Olej palmowy należy do tłuszczów roślinnych o wysokiej zawartości nasyconych kwasów tłuszczowych, co wyróżnia go na tle większości olejów roślinnych i zbliża do tłuszczów zwierzęcych oraz oleju kokosowego [3]. Nadmiar nasyconych kwasów tłuszczowych w diecie jest niekorzystny dla zdrowia metabolicznego [3][4].

W naturalnej postaci olej palmowy nie zawiera cholesterolu, a obecne w nim sterole mogą sprzyjać obniżaniu frakcji LDL cholesterolu [6]. Dostarcza też znacznych ilości alfa i beta karotenu oraz koenzymu Q10, związków o potencjalnie korzystnym wpływie na układ sercowo naczyniowy [6].

Czy tłuszcz palmowy jest szkodliwy dla zdrowia?

Wyniki badań naukowych ustawiają olej palmowy raczej w świetle neutralnym, przy czym wpływ na ryzyko chorób sercowo naczyniowych i nowotworów pozostaje niejednoznaczny [5][7]. Na ocenę zdrowotną kluczowo wpływa forma technologiczna i dawka w diecie [2][5].

Najważniejszym czynnikiem ryzyka jest nadmierne spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych, które sprzyjają zaburzeniom lipidowym, otyłości i chorobom sercowo naczyniowym [3][4]. Dodatkowo olej palmowy jest częstym składnikiem żywności ultraprzetworzonej, a taki sposób żywienia ułatwia przejadanie się i pogarsza wskaźniki zdrowotne [5]. Z tego powodu zalecenia podkreślają rolę całego wzorca żywieniowego, a nie jednego produktu [5][8].

Naturalny olej palmowy a utwardzony olej palmowy czym się różnią?

Naturalny olej palmowy bywa bogaty w antyoksydanty, sterole i karotenoidy, a jego potencjalny wpływ może być neutralny lub umiarkowanie korzystny, jeśli spożywany jest w małych ilościach i w możliwie najmniej przetworzonej formie [2][6].

Utwardzony olej palmowy powstaje w procesie uwodornienia, co prowadzi do tworzenia tłuszczów trans o dobrze udokumentowanym niekorzystnym działaniu zdrowotnym [2][4]. Tłuszcze trans nasilają procesy zapalne i zaburzają pracę komórek śródbłonka naczyń krwionośnych [6], a także wykazują działanie hipercholesterolemiczne i proagregacyjne [3][7]. W produktach z uwodornionym tłuszczem palmowym wykrywano również glicydol, związek uznany w badaniach na zwierzętach za genotoksyczny i rakotwórczy [9].

Jak olej palmowy wpływa na cholesterol i profil lipidowy?

W kontrolowanych badaniach porównujących dzienne spożycie 48 g oleju palmowego z 48 g oliwy z oliwek obserwowano wzrost frakcji HDL cholesterolu przy niewielkich zmianach frakcji LDL u osób na diecie z olejem palmowym [1].

Analiza 54 badań z lat 1984 2018 z udziałem 2065 osób wykazała, że przy udziale oleju palmowego sięgającym około 10 procent wartości energetycznej diety stężenie cholesterolu całkowitego i LDL było niższe, a HDL wyższe w porównaniu z niektórymi innymi tłuszczami w danych porównawczych [1]. Jednocześnie nadmiar nasyconych kwasów tłuszczowych ogółem podnosi ryzyko niekorzystnych zmian lipidowych, co wymaga kontroli całej puli SFA w diecie [4].

Dlaczego liczy się ilość i kontekst całej diety?

Ocena zdrowotna tłuszczu palmowego zawsze zależy od tego, co zastępuje w jadłospisie [5]. Jeśli zastępuje tłuszcze trans, efekt jest względnie korzystny [5]. Natomiast zamiana oleju palmowego na oleje roślinne bogate w nienasycone kwasy tłuszczowe przynosi dodatkowe korzyści dla profilu lipidowego i serca [5].

Najważniejszy pozostaje całokształt żywienia. Nadmierna podaż nasyconych kwasów tłuszczowych sprzyja otyłości i chorobom sercowo naczyniowym [3][4]. Z uwagi na częstą obecność oleju palmowego w żywności ultraprzetworzonej warto ograniczać takie produkty, by nie przekraczać bezpiecznej podaży SFA i kalorii [5][8].

Co z działaniem antyoksydacyjnym i karotenoidami?

Olej palmowy wykazuje silne działanie antyoksydacyjne, czyli neutralizację reaktywnych form tlenu sprzyjających starzeniu i procesom nowotworowym [2]. Zawiera bardzo dużo alfa i beta karotenu, nawet dziesięciokrotnie więcej niż marchew, a także koenzym Q10 [6]. Te składniki mogą wspierać układ sercowo naczyniowy, choć realny efekt zależy od całej diety i nie powinien być argumentem do wysokiej konsumpcji tłuszczu [6].

W praktyce korzystne właściwości antyoksydantów zadziałają tylko w ramach diety o odpowiednim bilansie tłuszczów i bez nadmiaru nasyconych kwasów tłuszczowych [2][4].

Ile i w jakiej formie wybierać na co dzień?

Aktualny konsensus nie demonizuje oleju palmowego, ale nie uważa go za najlepszy wybór na co dzień, zwłaszcza jeśli w jadłospisie brakuje olejów bogatych w tłuszcze nienasycone [5]. Decydujące jest utrzymanie umiarkowanego spożycia i unikanie produktów zawierających utwardzony olej palmowy z tłuszczami trans oraz potencjalnymi zanieczyszczeniami, takimi jak glicydol [2][4][9].

W praktyce warto ograniczać sumaryczną podaż nasyconych kwasów tłuszczowych, co wspierają zalecenia żywieniowe, i dbać o przewagę nienasyconych źródeł tłuszczu w diecie. Ocenę należy prowadzić na tle całego wzorca żywieniowego, a nie jednego składnika [3][4][5][8].

Jakie są najważniejsze wnioski?

• Tłuszcz palmowy ma wysoką zawartość nasyconych kwasów tłuszczowych, co wymaga kontroli jego ilości w diecie [3][4].
• Naturalny olej palmowy nie zawiera cholesterolu, dostarcza steroli, karotenoidów i koenzymu Q10, ale korzyści zależą od ogólnego wzorca żywieniowego [6].
• Utwardzony olej palmowy to źródło tłuszczów trans i może zawierać glicydol. Te czynniki zwiększają ryzyko niekorzystnych skutków zdrowotnych [2][4][6][9].
• W badaniach interwencyjnych i analizach zbiorczych obserwowano przy oleju palmowym wzrost HDL i niekiedy niższy LDL oraz cholesterol całkowity, zwłaszcza gdy udział w diecie sięgał około 10 procent energii, ale wyniki nie są jednorodne [1].
• Najsilniej na zdrowie wpływa kontekst diety. Zastępowanie tłuszczów trans olejem palmowym jest korzystne, a zamiana oleju palmowego na oleje bogate w nienasycone kwasy tłuszczowe jest jeszcze lepsza [5].
• Dowody dotyczące ryzyka chorób sercowo naczyniowych i nowotworów w kontekście oleju palmowego pozostają niejednoznaczne, dlatego zaleca się umiar i unikanie żywności ultraprzetworzonej [5][7][8].

Podsumowanie czy tłuszcz palmowy jest szkodliwy dla zdrowia?

Sam w sobie tłuszcz palmowy nie jest jednoznacznie szkodliwy dla zdrowia, jednak jego ocena zależy od formy i ilości. Naturalny, nieutwardzony może być neutralny, a nawet korzystny przy umiarkowanym spożyciu i odpowiednim bilansie tłuszczów, natomiast utwardzony olej palmowy z tłuszczami trans oraz potencjalnym glicydolem stanowi realny problem zdrowotny [1][2][4][5][6][7][9]. Najważniejsze jest ograniczanie nasyconych kwasów tłuszczowych i wybór diety z przewagą tłuszczów nienasyconych, z jednoczesnym ograniczeniem żywności ultraprzetworzonej [3][4][5][8].

Źródła:

1. https://wydawnictwo.pttz.org/wp-content/uploads/2022/07/01_Sadowska.pdf [1]
2. https://drogerienatura.pl/blog/post/olej-palmowy-czy-zawsze-jest-szkodliwy-jak-wplywa-na-nasze-zdrowie-i-srodowisko-naturalne [2]
3. https://www.mp.pl/pacjent/dieta/zasady/188256,olej-palmowy-czy-tluszcz-palmowy-jest-zdrowy [3]
4. https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/tluszcz-palmowy-mity-i-fakty/ [4]
5. https://dietetykanienazarty.pl/b/czy-olej-palmowy-jest-zdrowy-fakty-i-mity/ [5]
6. https://sante.pl/jedz-zdrowo/olej-palmowy-fakty-i-mity/ [6]
7. https://dietetykpro.pl/blog/artykul/322/cala-prawda-o-tluszczu-palmowym-wlasciwosci-zastosowanie-wplyw-na-zdrowie [7]
8. https://polmed.pl/zdrowie/olej-palmowy-wplyw-na-zdrowie-cholesterol-i-srodowisko/ [8]
9. https://smoglab.pl/olej-palmowy-najbardziej-szkodliwy-tluszcz-swiata/ [9]